Tillegg:Eigeform i norsk

Fra Wiktionary
Hopp til: navigasjon, søk
Norsk grammatikk
Ordklasser
Adjektiv
Adverb
Determinativ
Konjunksjoner
Subjunksjoner
Preposisjoner
Pronomen
Substantiv
Verb
Se også
Rim-ord

At nokon eig noko, eller at fleire ting høyrer i hop, kan vi få fram på ulike måtar i norsk. Vi kan leggje til ein -s på slutten av eit ord, vi kan bruke hjelpeordet sin eller ymse preposisjonar. Kva vi vel avheng av smak, stilleie og målform.

Pronomen[rediger]

Personlege pronomen har eigne eigedomsformer eller genitivbøying. Sjå grammatikkbolken på dei enkelte orda: eg, jeg, du, han, ho, hun, vi, de, dere, dei, eller samlesida Tillegg:Pronomen i norsk.

Sonen hennar er snart vaksen.
Hjulet hans datt av.
Sønnen hennes er snart voksen.
Hjulet dens datt av.

Substantiv[rediger]

Bokmål[rediger]

Nynorsk[rediger]

Genitiv[rediger]

Den opphavelege, grammatiske kasusen genitiv er ikkje lenger i aktiv bruk i norsk. Han finst berre att i ymse faste uttrykk med preposisjonar som ein gong styrde genitiv: til fjells, til sjøs osb.

Lat oss gå til bords.
Han gjekk til sengs med prestefrua.
Er alle elevane til stadar?

S-partikkel[rediger]

Vi kan lage eigeform ved å setje ein -s bak namnet på eigaren. Denne s-en vert kalla ein partikkel eller eit klitikon.

I nynorsk nyttar vi denne metoden mest når eigaren er ein person.

Karis son er snart vaksen.

S-parikkelen er ikkje ei bøyingsform av substantivet. Når eigaren er ei frase kjem s-en bakom heile frasa, ikkje på dei enkelte orda.

Vår kjære, avtroppande direktør Kari Olsens son er snart vaksen.
Eg likar Kongen av Danmarks drops.

Når namnet til eigaren ender på -s, -z eller -x, fell s-partikkelen bort og vi sett ein apostrof i staden.

Nils' bil køyrer fort.

Garpegenitiv[rediger]

Garpegenitiv lagar vi ved å sette det refleksive eigedomspronomenet, sin, si, sitt eller sine inn mellom eigaren og det eigde.

Kari sin son er snart vaksen.
Bilen sitt hjul har dotte av.

Denne forma har namn etter garpane, dei hanseatiske kjøpmennene i Bergen, som kanskje brakte denne talemåten med seg. Tradisjonelt er han mest brukt på Vestlandet. Ikkje alle likar garpegenitiven. Han blir sett på av somme som barnsleg, munnleg og låg stil.

Preposisjonar[rediger]

Ein kan òg nytte preposisjonar til å vise eigedomstilhøve. Den vanlegaste er til, men andre går òg bruka, alt etter det aktuelle tilhøvet. Det eigde står føre preposisjonen, eigaren etterpå.

Sonen til Kari er snart vaksen.
Hjulet bilen datt av.

Pronomen[rediger]

På nynorsk kan ein òg nytte eigedomspronomena hans og hennar som eigedomsmarkør når eigaren er eit særnamn på ein person. Då skal det eigde stå først, så pronomenet og til sist eigaren.

Sonen hennar Kari er snart vaksen.
Bilen hans Nils køyrer fort.

Dette er opphaveleg ei genitivsbøying av det personlege pronomenet brukt som kjønnsmarkør. Det er Ho Kari (sin son) som vert til (sonen) hennar Kari.

Denne metoden er særeigen for nynorsk. I bokmål vil han berre vise seg ein sjeldan gang i direkte tale eller dialektherming.

Samansetjing[rediger]

I norsk skjer ordanning ved samansetjing ganske fritt. Ein måte å setje i hop ord er å ta dei to sidene av eit eigedomsforhold og lage eit ord av det: Kapteinen si frue vert til kapteinsfrua, tårnet på kyrkja til kyrkjetårnet, butikken til bakaren til bakarbutikken.

Bilhjulet datt av.
Olavssonen vart sidan konge.

Det er ingen enkle reglar for ordsamansetjing. Difor krev det språkkjensle å praktisere. Ikkje gjer det om du ikkje kjenner deg trygg på det og ikkje bruk avisoverskrifter som føredøme.